بدست آورد . آنها به اتفاق گفتند : « اين حكم قابل تنفيذ نيست و تمام كشور بر شما يورش خواهند برد - شخصى كه اين مطلب را به شما گفته ناقص العقل است » نخست وزير گفت : « اين مطلب را اگر مأمون بشنود از آن راضى و خشنود نخواهد شد و هركس اين حرف را بزند مجازاتش خواهد كرد و من ناراضىترين مردم نسبت به آن هستم » . « 1 » در حقيقت يكى از مهمترين رويدادهاى تاريخ همين بود كه قانون تدوين شده توسط يك هيأت غير رسمى كه بنيانگذارش يك شخص بود تنها بر اساس اوصاف و شايستگيش و بر اساس اعتبار اخلاقى تدوين كنندگان آن ، به عنوان قانون دولتها و سلطنتها شناخته شد . و نتيجه دوم مهم اين كار از طرف ديگر اين بود كه اين عمل در پيش پاى فقهاء و اهل قانون از مسلمانان راه جديدى براى تدوين قانون اسلامى گشود . نظامهاى فقهى و قانونى كه بعدها بوجود آمدند على رغم اختلافهايى كه در طرز اجتهاد و نتايج آن با ابو حنيفه داشتند مع ذلك كار ابو حنيفه نمونه‌يى بود كه در پيش روى داشتند و بر نظم و تربيت كار او اجتهادشان را پايه‌گذارى كردند . « 2 » كتاب‌شناسى ( گذشته از مآخذ داده شده ، به منابع زير هم رجوع مىتوان كرد ) : - ابو الحسن اشعرى ، مقالات الاسلاميّين ، 1 / 138 - 139 ؛ - ابن خلّكان ، وفيات الأعيان ، ترجمهء 736 ، ترجمه دسلان ( de Slane ) 3 / 555 - 565 ؛ 2 / 296 - 294 ، چاپ تهران ؛ - ابن ابى الوفاء القرشى ، الجواهر المضيئه فى طبقات الحنفيّه ، 145 - 148 ، حيدرآباد ، 1332 ه . ق . - Wensinck , The Muslim Creed , Cambridge , 1932 . - J . Schacht , The Origins of Muhammadan Jurisprudence , PP . 181 - 28 , Oxford , 1973 . - Shorter Ency . , of Islam . PP . 9 - 10 , London ( Luzac , 1974 ) .

--> ( 1 ) . المكى ، 2 / 157 - 158 ؛ الكردرى ، 2 / 106 - 107 . ( 2 ) . اين قسمت ، عينا - با اندك تصرّف - و شرح و توضيح پاورقىها - از كتاب ابو الاعلى مودودى ( وفات ، 1977 م . ) موسوم به الخلاقة و الملك ( كويت ، 1978 ، تعريب احمد ادريس ، 149 - 164 ) ترجمه شده است .